-
Ontdekking
In 1847 ontdekte de Amerikaanse missionaris en natuuronderzoeker Thomas Savage de schedel en botten van de westelijke gorilla. Savage vond de resten van deze tot dan toe onbekende soort tijdens zijn missiewerk in Liberia en stuurde het materiaal naar Boston. Daar werd het geanalyseerd en beschreven door de natuuronderzoeker Jeffries Wyman, die de soort Troglodytes gorilla noemde. In 1929 werd de soort hernoemd tot Gorilla gorilla.
-
Portret van de gorilla vóór restauratieIn 1863, zestien jaar na de ontdekking van de soort, werd door Prins Napoleon, adviseur van keizer Napoleon III, een verzoek gestuurd naar marinecommandant en schout-bij-nacht Octave Didelot om een gorillaspecimen te verwerven en te verschepen naar een dokter, Louis Auzoux. Een artikel in Le Petit Journal van 2 november 1863 verwijst naar deze gebeurtenis:"Admiraal Didelot heeft, op verzoek van de graaf van Rayneval, kamerheer van Prins Napoleon, onlangs een mannelijke gorilla met alle ingewanden naar dokter Auzoux gestuurd, afkomstig van de westkust van Afrika. Het is, naar ik meen, de eerste keer dat iemand in Europa een volledige gorilla in bezit heeft. Dit belangrijke specimen zal dokter Auzoux in staat stellen een plastische reproductie te maken van dit dier, dat tot dusver slechts ten dele is bestudeerd en waarvan de samenstelling nog veel te observeren en te ontdekken valt." -
Er was destijds weinig bekend over de gorilla toen het gevangen specimen naar Frankrijk werd gestuurd. Het krantenartikel vertelt hoe tijdens een patrouille een Afrikaanse soldaat in het Franse leger door een gorilla werd gegrepen. Het dier sleepte de soldaat hoog in een boom en probeerde de doodsbange man bananen te voeren. Na een tijdje verveelde de gorilla zich en liet hij de soldaat gaan, waarna hij zijn weg vervolgde. De soldaat overleefde de val uit de boom en werd naar een medische post gedragen om te herstellen.Dokter Louis Jérôme Auzoux (1797-1880) was op dat moment al een beroemdheid. Hij verwierf faam met zijn gedetailleerde en realistische didactische modellen van mensen, dieren en planten. Volgens de overlevering werd het lichaam van de gorilla hem toegestuurd in een vat rum. Auzoux ontleedde de aap in het openbaar en gebruikte het spierweefsel, de skeletstructuur, de botten en de organen voor de eerste versie van het spectaculaire, levensgrote anatomische papier-machémodel.
-
Detail van de arm vóór restauratie
-
De belangrijkste innovatie van dokter Auzoux was, naast het gebruik van zijn geheime papier-machérecept voor zijn anatomische modellen, het idee om een model uit losse onderdelen op te bouwen, zodat het uit elkaar kon worden gehaald. Zijn eerste anatomische model, dat van een levensgrote man, was bedoeld om ontledingen op dode lichamen te vervangen, waardoor anatomielessen minder onaangenaam en minder gevaarlijk werden voor medische studenten.
De gorilla is, zoals alle Auzoux-modellen uit de negentiende eeuw, gemaakt van papier-maché. Elk onderdeel wordt afzonderlijk gegoten, gebeeldhouwd en vervaardigd. De fijnere anatomische details worden op de gladde oppervlakken van de onderdelen geschilderd. De belangrijkste slagaders zijn opgebouwd uit metaaldraad omwikkeld met katoendraad. In de loop van de twintigste eeuw begon de Auzoux-fabriek modellen van gips en kunststof te vervaardigen.
-
Het model telt 104 uitneembare onderdelen en 1193 individuele anatomische details. Deze details zijn aangeduid met etiketten en nummers. De nummers verwijzen naar een lijst in een bijgevoegd boekje, de zogenaamde Tableau Synoptique. De gorilla leunt met zijn rechterarm op een verticale tak en bereikt een totale hoogte van circa 220 cm. Zijn pose zou geïnspireerd zijn op een prent van Marie Firmin Bocourt, een bekende zoölogische illustrator, uit 1858.
-
Waarom een anatomisch model van een gorilla?
Toen hij in 1863 de gorilla ontving en ontleedde, was de naam Louis Auzoux al een gevestigd merk. Zijn anatomische modellen waren bekend, zowel in Frankrijk als in het buitenland. In de voorgaande jaren had de Auzoux-fabriek anatomische modellen geproduceerd met een overwegend utilitaire functie, maar de belangstelling voor dit specifieke type didactische visualisatie groeide.Men denkt vaak dat de plotselinge belangstelling voor de anatomie van de gorilla, en de motivatie van dokter Auzoux om zijn model te maken, verband hield met de publicatie van Charles Darwins boek On the Origin of Species (1859). Dat is niet het geval. Hoewel de publicatie van Darwins werk ons begrip van biodiversiteit fundamenteel zou veranderen, ontstond de controverse rond zijn centrale stelling pas na de publicatie van The Descent of Man in 1871, wat toen een publiek debat ontketende. In dit invloedrijke boek betoogde Darwin voor het eerst dat mens en aap afstammen van een gemeenschappelijke voorouder. De creatie van het prototype van onze gorilla en het verschijnen van de eerste commercieel verkrijgbare modellen rond 1869 moeten dus puur zijn ontstaan uit nieuwsgierigheid naar deze nieuw ontdekte soort. Het kan niet worden beschouwd als een bijdrage aan een polemiek die toen nog niet eens was begonnen.De Verlichting maakte van het streven naar kennis een belangrijk kenmerk van de menselijke ontwikkeling. Het universum werd gezien als groot, maar ook rationeel, en met de juiste opleiding zou de mens in staat zijn alle vragen te beantwoorden en alle problemen op te lossen. In dit nieuwe intellectuele klimaat bloeide het academisch onderwijs, en expedities trokken erop uit om de wereld buiten Europa te bestuderen. Deze expedities hadden vaak een beschrijvend en administratief doel, en deskundigen beschreven de geografie, de geologie, de bevolking, de minerale rijkdommen en de natuur van de plaatsen die zij bezochten. Ze verzamelden naturalia, exotische soorten, gesteenten, mineralen en culturele artefacten. In Europa bestond een levendige belangstelling voor voorwerpen uit overzeese gebieden, deels wetenschappelijk van aard, deels ingegeven door een voorliefde voor het exotische, het curieuze en het spectaculaire. Toen Thomas Savage per toeval op een nieuwe soort stuitte in West-Afrika, trok dit ongetwijfeld de aandacht van de beschaafde wereld. Het is dan ook begrijpelijk dat Napoleon III opdracht gaf om een specimen naar dokter Auzoux te sturen om te worden ontleed en omgevormd tot een anatomisch model. -
Verlichting en onderwijs
-
Hoe werd dokter Louis Auzoux fabrikant van didactische anatomische en botanische modellen? In Frankrijk werd de Verlichting gevolgd door het egalitarisme van de Franse Revolutie. Een van de veranderingen die deze bewegingen teweegbrachten, was de invoering van een nieuw onderwijssysteem. Dit systeem bevorderde gestandaardiseerde klaslokalen voor een gezonde en productieve leeromgeving, en standaardcurricula. De verantwoordelijkheid voor het onderwijs was niet langer een voorrecht van de kerk. Vanaf toen werden scholen toegankelijk voor alle lagen van de samenleving. De didactische modellen van dokter Auzoux kwamen precies op het juiste moment voor dit nieuwe systeem, waarin lesgeven door middel van demonstratie steeds belangrijker werd. Maar de Auzoux-fabriek was niet uniek.Tijdens de negentiende eeuw specialiseerden andere fabrikanten zich in didactische hulpmiddelen, zoals de aangepaste "babymachine" van Madame du Coudray, vervaardigd door het Parijse bedrijf Établissements Mathieu. Angélique du Coudray (1712-1794) was een vroedvrouw die het nieuwe klimaat van onderwijshervorming omarmde om, met behulp van een model, de kunst van het bevallen (l'art des accouchements) te onderwijzen. Op botanisch gebied verwierven de fijnzinnige modellen van de Duitse modelmakers Robert Brendel (1821-1898) en Reinhold Brendel (1861-1921) brede erkenning, vooral in de academische wereld.De oprichting van medische faculteiten door heel Frankrijk zorgde voor een toename van het aantal anatomielessen. Ontledingen vormden een verplicht onderdeel van deze cursussen. Omdat koeltechniek nog niet op grote schaal was ontwikkeld, was de koeling van lijken ofwel rudimentair, ofwel afhankelijk van het weer. Ontleden was daarom een gruwelijke bezigheid. Omwonenden van anatomische theaters klaagden over de weerzinwekkende geur. Professoren die ontledingen uitvoerden en studenten die hen assisteerden liepen voortdurend risico op infectie.Met de toename van het aantal ontledingen ontstond behoefte aan een minder weerzinwekkend alternatief. Verscheidene mensen begonnen anatomische modellen te maken. De meeste van deze modellen werden met groot artistiek talent en vakmanschap vervaardigd. Ze werden gemaakt van was, zoals de prachtige modellen van de Italiaan Fontane, of van hout. Deze materialen hadden het nadeel dat ze ofwel breekbaar, ofwel zwaar waren. Bovenal waren de modellen buitensporig duur. In het begin van de negentiende eeuw creëerde Jean-François Améline, een jonge medisch beoefenaar, een anatomisch model van papier-maché. Dit materiaal was ideaal: goedkoop, licht en taai. Het was een enorme stap voorwaarts, maar Amélines leerling Louis Auzoux zou het idee nog verder doorvoeren. Hij ontleende het idee van papier-maché aan Améline, maar bouwde zijn model op uit losse onderdelen. De modellen van Auzoux konden tijdens anatomielessen uit elkaar worden gehaald, waarbij een ontleding werd nagebootst. De onderdelen, met hun gedetailleerde en realistisch geschilderde oppervlakken, konden afzonderlijk worden bestudeerd en toegelicht. Zo ontstond het clastische model (van het Griekse klao, dat "breken" betekent). Een van de eerste modellen die Auzoux maakte, was een levensgroot anatomisch model van een man. Dit Grand Écorché (de grote "gevilde man") markeerde het begin van zijn carrière en zijn faam.Het ideaal van intellectuele groei effende de weg voor academies, waaronder medische faculteiten, om hun curricula te verbeteren en zich meer te richten op didactische demonstraties in plaats van het herhalen van traditionele, vaak verouderde kennis. Deze vooruitgang bood dokter Auzoux een kans. Een levensgroot anatomisch model van een paard toonde zijn vermogen om zeer complexe objecten aan te pakken met zijn papier-machétechniek. Het onderstreepte ook zijn talent voor slimme marketing, want de creatie van het paardenmodel viel samen met de oprichting van militaire academies en veterinaire hogescholen.Paarden waren van groot belang in de negentiende eeuw, als het meest gangbare vervoermiddel in zowel de burgermaatschappij als het leger. Zowel cavalerie als infanterie maakten gebruik van paarden. Een goed begrip van de anatomie van het paard was essentieel om de mensen die verantwoordelijk waren voor hun gezondheid en welzijn op te leiden. Na een volledig model van het paard te hebben gemaakt, creëerde Auzoux ook een reeks gedetailleerde studies van afzonderlijke anatomische onderdelen, zoals de onderkaak, de benen en de hoeven. Auzoux voorzag zo in elke specialisatie. Het modelleren van het paard was een strategische keuze, gebaseerd op het nut ervan voor de maatschappij.Auzoux benaderde de andere zoölogische modellen met datzelfde pragmatisme. Het was een logische keuze om een model van een zijderups te maken, gezien het economisch belang van de zijde-industrie. Het modelleren van bijen, ossen en bloedzuigers was eveneens een bewuste keuze, gedreven door utilitaire of economische motieven.Naarmate de collectie groeide, werden er veel meer diersoorten gecreëerd. Ze werden gepresenteerd in de verkoopcatalogus onder de noemer vergelijkende anatomie. Vaak betrof het modellen van organen of skeletstructuren van dieren.Na het succes van de anatomische modellen paste Auzoux zijn vakmanschap toe op de botanie. De eerste modellen stelden plantensoorten voor die belangrijk waren voor de landbouw van die tijd, zoals tarwe, en konden worden gebruikt in landbouwscholen. Al snel werden deze modellen ook geïntroduceerd in het basis- en middelbaar onderwijs.
-
The heart before restoration -
-
De onderdelen waren verbonden door middel van een ingenieus mechanisme van steundraden en werden samengesteld met haken en ogen. De volgorde waarin het lichaam kon worden gedemonteerd, was aangegeven met pijlen en nummers, terwijl kleine etiketten de anatomische onderdelen bij naam identificeerden. De meeste modellen gingen vergezeld van een overzichtstabel (Tableau Synoptique), die alle onderdelen identificeerde en instructies bevatte over de volgorde waarin het model kon worden gedemonteerd. Van de creatie van een enkel onderdeel tot de uiteindelijke assemblage van het afgewerkte product: elke stap vroeg om vakkundig handwerk.
-
Sociaal ondernemer
Met de oprichting van zijn fabriek had dokter Auzoux een efficiënte productielijn gecreëerd, in staat om in grote hoeveelheden een reeks zeer gedetailleerde en hoogwaardige anatomische en botanische modellen te produceren. Deze objecten spraken een brede markt aan, en na het aanvankelijke succes van zijn modellen van mensen en paarden nam de vraag naar zijn werk gestaag toe. Om deze opmerkelijke fabriek in Saint-Aubin, met haar gespecialiseerde arbeiders, in stand te houden, was het nodig de publieke bekendheid te vergroten door invloedrijke mensen te benaderen.
-
Dokter Louis Auzoux, 1797-1880
-
Auzoux nodigde invloedrijke vrienden uit om lovende recensies te schrijven, waarin het nut van zijn modellen werd geprezen. In 1833 stuurde Auzoux zelf een brief naar alle prefecten van de Franse departementen, waarin hij het belang benadrukte van realistische anatomische modellen voor anatomielessen in openbare instellingen, in het belang van de wetenschap en de mensheid. Hij vroeg om zijn voorstel ter stemming voor te leggen aan de algemene vergadering. De brief ging vergezeld van een gunstig rapport van de Academie voor Geneeskunde.De notulen van de algemene vergadering van het departement Drôme, gehouden op 27 augustus 1837, bevatten een verwijzing naar Auzoux' brief. Artikel 19, over het clastisch anatomisch model, beschrijft hoe zo'n model nuttig zou kunnen zijn als leidraad voor de practicus, de jonge anatoom, of als hulpmiddel voor iemand die filosofie doceert. Ook wordt vermeld dat Auzoux een kleiner alternatief voorstelt, dat slechts 1000 frank kost. De vergadering concludeert echter dat zij geen financiële middelen heeft voor een dergelijke aankoop, en dat het nut van het model voor het departement zeer beperkt zou zijn. Er werd geen verdere actie ondernomen.
-
Het gezicht van de gorilla vóór restauratie
-
Restauratie
Hoewel de vorm en de integriteit intact zijn gebleven, is het oppervlak van onze gorilla in de loop van de tijd achteruitgegaan. Onder invloed van de vaak niet-optimale omstandigheden waarin het model werd bewaard, heeft de coating het begeven en zijn de dunne buitenste lagen papier, lijm en verf verkruimeld of afgebladderd. Dit is een probleem dat bij veel bewaard gebleven Auzoux-modellen voorkomt, die in zolders, bezemkasten en garages hebben overleefd. Naast het beschadigde oppervlak was het model ook behoorlijk vuil. Het was niet onherstelbaar, maar het was duidelijk dat het gerestaureerd moest worden.In een uiterst zorgvuldig proces dat enkele maanden in beslag nam, werd de gorilla professioneel gestabiliseerd, gereinigd, geconserveerd en zorgvuldig gerestaureerd door de Parijse restaurateur Céline Poirier, die de master Restaurateur et conservateur d'œuvres d'art van de École de Condé heeft behaald. Zij is met veel passie gespecialiseerd in papieren objecten uit de negentiende tot en met de eenentwintigste eeuw, met name globes. -
Our gorilla is one of the five surviving models manufactured by the doctor Auzoux factory. It is dated 1889. The other gorillas are in the Muséum National de l’Histoire Naturelle in Paris, the Musée et Conservatoire d’Anatomie in Montpellier, the Museum Boerhaave in Leiden, and in a private collection in Haarlem. The model in Leiden is said to contain real bones. It is thought that these could be of the originally dissected gorilla.
-
Na restauratie is de gorilla gereinigd en gestabiliseerd, zonder de sporen van slijtage te verbergen
-
Céline Poirier heeft ruime ervaring met de restauratie van Auzoux-modellen, papieren manuscripten en werken van grote kunstenaars zoals Picasso, Picabia, Sallusto en Hockney.Tijdens de restauratie zijn alle onderdelen verwijderd, gereinigd en gestabiliseerd. Met een speciaal lijmmengsel, afgestemd op de oorspronkelijke formule, heeft de restaurateur alle verkruimelde en afgebladderde delen van het oppervlak gefixeerd. Ze heeft ook de ogen gereinigd en de structurele metalen elementen die het model bijeenhouden, hersteld. Elk onderdeel en elk detail is met individuele zorg behandeld.Na het model volledig te hebben gedemonteerd en elk afzonderlijk onderdeel te hebben geconsolideerd en gereinigd, werd de gorilla nauwgezet weer opgebouwd. De restauratie was een succes. Het model is nu bewaard voor de toekomst, maar de sporen van ouderdom worden niet verhuld door de verdwenen verf volledig te retoucheren.
-
Van didactisch object tot verzamelobject tot hedendaagse kunst
Wat vertegenwoordigt onze gorilla in onze tijd? Is het cultureel erfgoed, een dure rariteit, een relikwie van een verdwenen tijdperk van didactische methoden, een symbool van de vergankelijkheid van het leven op aarde, een eerbetoon aan menselijke vindingrijkheid, of een eerbetoon aan de vindingrijkheid van de natuur? We weten dat Auzoux' modellen een utilitair doel dienden en zorgvuldig waren afgestemd op een specifieke markt die hij wilde uitbreiden. Het feit dat dit model een replica is van een gorilla, doorbreekt dat patroon enigszins.De anatomische modellen van dokter Auzoux, van zijn voorgangers en tijdgenoten, werden gemaakt om in specifieke contexten te worden gebruikt. Ze dienden ofwel als didactisch hulpmiddel, ofwel als voorbereiding op of vervanging van echte anatomische ontledingen. De botanische modellen waren vooral nuttig in een onderwijscontext, op scholen of meer specifiek in landbouwscholen. Naarmate de tijd verstreek, nam het nut van de oorspronkelijke modellen af. De volwaardige menselijke anatomische modellen vonden nooit echt een brede verspreiding binnen de medische faculteiten. Ze waren behoorlijk kostbaar, en het feit dat ze konden worden gehuurd, maakte ze niet populairder. Ondanks het hoge detailniveau en het anatomisch realisme, gaven veel hoogleraren anatomie de voorkeur aan het oefenen op echte lichamen om hun studenten voor te bereiden, hoe onaangenaam dit ook mocht zijn.Andere fabrikanten, zoals Franz Josef Steger (1845-1938), kozen ervoor materialen zoals gips te gebruiken om een vergelijkbaar effect te bereiken als dokter Auzoux. Stegers modellen zijn deels anatomisch model, deels klassieke sculptuur, waardoor ze halverwege didactisch hulpmiddel en kunst liggen. Leopold en Rudolph Blaschka creëerden wonderbaarlijk delicate en ongelooflijk realistische modellen van planten en ongewervelde dieren in een onwaarschijnlijk materiaal: glas. Deze modellen zijn zeer gewild en zijn bijna allemaal alleen bewaard gebleven in de academische collecties en musea die ze hadden besteld.Het huis Deyrolle van Parijs, begin negentiende eeuw opgericht door Jean-Baptiste Deyrolle, begon met het verzamelen van insecten voor natuurhistorische collecties en groeide tijdens de negentiende en twintigste eeuw uit tot een van de belangrijkste huizen voor taxidermie en natuurhistorisch onderwijs. Het werd overgenomen door opeenvolgende generaties en heeft nooit iets van zijn belang verloren. Deze eerbiedwaardige instelling is nog steeds actief, en de winkel en galerie zijn open voor het publiek. Deze bekende schat uit het rijke cultuurhistorische weefsel van Parijs is te bezoeken op 46, rue du Bac, 75007 Parijs.Ongeacht de gebruikte technieken en materialen, tilt het pure vakmanschap dat in de vervaardiging van deze modellen is gestoken, ze naar een ander niveau. Van pure utilitaire objecten zijn ze aantrekkelijk geworden voor verzamelaars die de kwaliteit van de uitvoering waarderen, maar zich ook bewust zijn van de wetenschapsgeschiedenis en de relatie tussen kunst en intellectuele geschiedenis. Van didactisch hulpmiddel evolueerden ze tot verzamelobject en overschreden ze de drempel naar cultureel erfgoed. Dit proces maakte mensen zich ook bewust van de noodzaak om ze te identificeren en te behouden. -
Hoewel de Auzoux-fabriek tot ver in de twintigste eeuw anatomische en botanische modellen bleef vervaardigen, besloot de directie het aanbod nog verder te diversifiëren door anatomische wandkaarten en ander didactisch materiaal te produceren. Voor hun modellen stapten ze af van papier-maché en over op gips en kunststoffen.De eisen van het onderwijs veranderden, materialen veranderden, en de oude anatomische en botanische modellen werden geleidelijk verdrongen door nieuwere, modernere en goedkopere onderwijsobjecten. Veel modellen kwijnden weg in vitrines op scholen, op zolders en in bezemkasten, of werden simpelweg weggegooid. Sommige overleefden deze periodieke opruimwoedes en kwamen terecht in het bezit van openbare en particuliere verzamelaars. Geleidelijk werden de kleinere anatomische en botanische modellen beschouwd als decoratieve objecten die een interieur een vleugje academische distinctie gaven.
-
De heldere ogen en de schone schedel van de gorilla na restauratie
-
Recentelijk hebben historische objecten van natuurlijke historie, zoals anatomische en botanische modellen, botanische illustraties, fossielen en nep-, verwerkte of echte taxidermie, een heropleving doorgemaakt in de hoge cultuur, op de voet gevolgd door de populaire cultuur. Deze heropleving is complex en veelzijdig. De terugkeer van natuurlijke historie in kunstgalerijen en musea houdt ook verband met een hernieuwde fascinatie voor de dood. Deze fascinatie manifesteerde zich onder meer in de populariteit van de goth- en emo-subculturen, en de losjes verwante omarming van steampunk door een zeer breed publiek.De heropleving van taxidermie gaat gepaard met een toenemende populariteit van victoriaanse fotografie, met name ambrotypes, omdat deze nog steeds op grote schaal verkrijgbaar zijn. Ze hebben niet alleen een onmiskenbare gotische charme, maar dateren ook echt uit die periode, waardoor moderne verzamelaars iets authentieks en betaalbaars in handen kunnen krijgen. De meerwaarde voor de liefhebber van de negentiende eeuw en het macabere is het bestaan van post-mortemfoto's uit deze periode. Niet ieders smaak, maar populair bij een groeiende kring van liefhebbers, die taxidermie ook heeft omarmd als cultureel en artistiek middel om oude ideeën met nieuwe tekens en symbolen uit te drukken.Onze gorilla heeft een andere status. Hij is niet opgezet, hij is niet gemaakt door het weefsel te infuseren met plasticine, zoals de geposeerde kadavers van Dr. Günther von Hagens; hij is volledig kunstmatig. De gorilla doet niet alsof hij meer is dan een didactisch hulpmiddel. Maar hij is er veel meer dan dat geworden, omdat hij een stille getuige is van een tijdperk waarin de laatste grote puzzelstukjes van de wereld werden ontdekt, terwijl de duizelingwekkende complexiteit van het leven voor het eerst werd gevat in een allesomvattende theorie.Deze gorilla heeft vele tijdperken doorgemaakt en heeft, als getuige van het verleden, nieuwe betekenissen gekregen: als symbool, niet alleen van de wetenschap van de ontdekking, maar ook van een soort die met uitsterven wordt bedreigd, omdat de leefgebieden waarin hij gedijde ten tijde van zijn ontdekking snel verdwijnen. In die zin is het een volmaakt moderne vanitas.
-
Dominique Yee, "Troglodytes gorilla", 2012, olieverf op doek, 120 x 120 cm
-
Van de site Chambre 237 – Zeeleven in glas van Steffen Dam
-
Bronnen
Baroux C., e.a., Prodiges de la nature, les créations du docteur Auzoux (1797-1880). Collecties van de Universiteit van Montpellier. DRAC Occitanie CRMH, 2017.Deguerce, C., Corps de papier. L'anatomie en papier mâché du docteur Auzoux. Éditions de la Martinière, 2012.Grob, B. (red.), Papieren anatomie. De wonderschone papier-maché modellen van dokter Auzoux. Walburg Pers, 2008.Jones, W.T., A History of Western Philosophy. Kant and the Nineteenth Century. Harcourt Brace Jovanovich, 1975.Lessus, Y., Le Muséum National d'Histoire naturelle. Gallimard, 1995.Percheron, B., Nouveaux cabinets de curiosités. De l'anatomie clastique Auzoux à la décoration contemporaine. Rouen, z.j.Video over de restauratie van de gorilla, uitgevoerd door Céline Poirier (25 min.)
Viewing room
